Warunki funkcjonowania i rozwoju instytucji kulturalnych
Z tej przyczyny istotne znaczenie mają przepisy podatkowe stosowane wobec podatników przeznaczających własne środki na kulturę. Ma to znaczenie m.in. przy pośrednim finansowaniu kultury. Zdecydowanie najważniejszymi wśród instrumentów wykorzystywanych przez państwo są ulgi i zwolnienia podatkowe. Wpływają one na zachowanie i kondycję finansową zarówno instytucji kulturalnych, twórców, producentów jak i konsumentów i podmiotów finansujących kulturę. Zasadnicze znaczenie w polityce państwa w odniesieniu do kultury mają te regulacje podatkowe, które zostały zawarte w przepisach o podatku dochodowym od osób prawnych, podatku dochodowym od osób fizycznych, podatku od towarów i usług (VAT) i akcyzowym oraz podatku od nieruchomości. Na podstawie artykułu 26 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych oraz artykułu 18 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych darowizny na cele kulturalne można odliczyć od dochodu przed opodatkowaniem do wysokości nie przekraczającej 15% dochodu, przy czym łączna kwota odliczeń nie może przekroczyć 15% dochodu lub przychodu opodatkowanego ryczałtem od przychodów ewidencjonowanych. Odliczeniu nie podlegają darowizny poniesione na rzecz osób fizycznych. Jest to korzystne dla sprawowania mecenatu nad kulturą np. w kontekście zwolnienia od podatku dochodowego z tytułu prowadzenia konkursów z dziedziny kultury.
Przyjęta w ustawie z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz. U. 1991, Nr 1, poz. 31 i nr 101, poz. 144) zasada powszechności opodatkowania podatkiem od nieruchomości budynków i gruntów spowodowała, że wszystkie nieruchomości w tym jednostki kultury są obciążone tym podatkiem. Zwolnione od podatku od nieruchomości mogą być w myśl wymienionej ustawy obiekty wpisane do rejestru zabytków, których utrzymanie i konserwacja jest zgodna z przepisami o ochronie zabytków.
Wpływy z podatku od nieruchomości traktowane są w całości jako dochody gmin, toteż gminy mogą zwalniać od podatki jednostki sfery kultury, szczególnie te, które są finansowane przez gminę.
Konieczność ochrony stanu infrastruktury obiektów kultury powoduje, że samorządy gminne i wojewódzkie sprawujące od czasu reformy administracyjnej kraju nadzór nad inwestycjami w sferze kultury przeznaczają na ten cel 20-30% swoich budżetów kultury. Natomiast Ministerstwo Kultury, które w 1995 r. wydawało na inwestycje w kulturze 1/3 swojego budżetu przeznaczało na wymieniony cel w 1999 r. zaledwie 5% (J. Żywicki, Problem finansowania kultury w Polsce, „Bibliotekarz Zachodniopomorski” 4/2001, s. 17). Z tego powodu znaczącym zjawiskiem jest udział prywatnego kapitału w inwestycjach w kulturze. Jako przykład mogą posłużyć: finansowanie budowy Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego przez spółkę Centrum Bankowo-Finansowe, zawiązaną przez Uniwersytet Warszawski czy rozbudowa Książnicy Pomorskiej w Szczecinie przy udziale sponsorów (Tamże, s. 17).
Znaczenie sektora non-profit w gospodarce rynkowej jest bardzo istotne z punktu widzenia pozabudżetowego finansowania kultury. Wzrost znaczenia tego sektora w Polsce zależy od kilku czynników (K. Kietlińska, Finansowanie kultury. Dylematy teorii i praktyki, wyd. Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1995, s. 137):
– wzrostu zamożności społeczeństwa;
– tworzenia przez państwo i władze lokalne dogodnych warunków prawnych i ekonomicznych dla sponsorów;
– stałej współpracy placówek kulturalnych ze sponsorami;
– budzenia w społecznościach lokalnych potrzeb i aspiracji kulturalnych powodujących działania na rzez placówek kulturalnych danego regionu;
– uzupełniania się i współpracy sektora non-profit oraz budżetu państwa i budżetów lokalnych w finansowaniu kultury.
Barierą działania instytucji sektora prywatnego jest podatek VAT. Został on wprowadzony w połowie 1993 r. ustawą z dnia 3 stycznia 1993 r (Dz. U. 1994, Nr 11). W myśl tej ustawy zwolnione od podatku są usługi związane z rekreacją, kulturą i sportem, z wyłączeniem usług związanych z reklamami i promocjami. Stawka 7% obejmuje sprzedaż wyrobów bądź świadczenie usług ze sfery kultury, wydawnictw prasowych, dziełowych, nut, instrumentów muzycznych i ich części. Opodatkowaniu podlegają również remonty i bieżące konserwacje budynków kultury i sztuki oraz radia i telewizji. Jest to szczególnie dotkliwe dla inwestujących w kulturę, zwłaszcza właścicieli dóbr kultury: obiektów zabytkowych, wymagających kapitalnych remontów. Poprzez barierę podatku VAT ulegają one degradacji i niszczeniu.
Stąd potrzeba reformy systemu podatkowego, aby pozwalał on finansować kulturę bez restrykcji podatkowych wzorem państw, gdzie kultura nie jest finansowana przez budżet, lecz dary, pieniądze z fundacji i odpisów podatkowych. Jednym ze stosowanych na świecie rozwiązań wspierania kultury jest wliczanie wydatków na kulturę do kosztów działalności firmy jako wydatków reklamowych (Francja, Wielka Brytania, Dania, Niemcy, Austria). W tym wypadku reklama, o ile jest związana z kulturą jest traktowana preferencyjnie w systemie podatkowym (S. Golinowska (red.), Rynek w kulturze. IK, Warszawa 1993, s. 75-76).