Warunki funkcjonowania i rozwoju instytucji kulturalnych
Formami organizacyjnymi działalności kulturalnej są w szczególności : teatry, opery, operetki, filharmonie, orkiestry, kina, muzea, biblioteki, domy kultury, ogniska artystyczne, galerie sztuki oraz ośrodki badań i dokumentacji w różnych dziedzinach kultury (Tamże, art. 2).
Oprócz uwarunkowań organizacyjnych ustawa określa m.in. zasady gospodarki finansowej instytucji kultury, w myśl których (Tamże, rozdział 3- zasady gospodarki finansowej instytucji kultury, art. 27, 28, 29, 31, 32):
– instytucja kultury gospodaruje samodzielnie przydzieloną i nabytą częścią mienia, oraz prowadzi samodzielną gospodarkę w ramach posiadanych środków, kierując się zasadami efektywności ich wykorzystania;
– instytucja kultury pokrywa koszty bieżącej działalności i zobowiązania z uzyskiwanych przychodów które stanowią: wpływy z tytułu prowadzonej działalności, najmu i dzierżawy składników majątkowych, dotacje z budżetu, środki otrzymane od osób fizycznych i prawnych oraz innych źródeł;
– wartość majątku instytucji kultury odzwierciedla fundusz instytucji kultury, odpowiadający wartości wydzielonego i nabytego mienia;
– zasady wynagradzania pracowników instytucji kultury określa Minister Kultury i Sztuki w porozumieniu z Ministrem Pracy i Polityki Socjalnej;
– instytucje kultury, w szczególności muzea, jednostki organizacyjne mające na celu ochronę zabytków, ośrodki badań i dokumentacji, biura wystaw artystycznych, galerie i centra sztuki, Filmoteka Narodowa, biblioteki, domy i ośrodki kultury, świetlice i kluby, ogniska artystyczne, domy pracy twórczej- prowadzą gospodarkę finansową na zasadach określonych dla zakładów budżetowych;
Do podstawowych zadań wyżej wymienionych instytucji kultury należy w szczególności (Tamże, art. 32):
– edukacja kulturalna i wychowanie przez sztukę;
– gromadzenie, dokumentowanie, tworzenie, ochrona i udostępnianie dóbr kultury;
– tworzenie warunków dla rozwoju amatorskiego ruchu artystycznego oraz zainteresowania wiedzą i sztuką;
– tworzenie warunków dla rozwoju folkloru, a także rękodzieła ludowego i artystycznego;
– rozpoznawanie, rozbudzanie i zaspokajanie potrzeb oraz zainteresowań kulturalnych.
Swoistym uzupełnieniem ustawy o działalności kulturalnej, której przepisy obowiązują wszystkie instytucje kultury, są ustawy branżowe zawierające szczegółowe przepisy dotyczące wybranych instytucji kultury: bibliotek, muzeów, instytucji filmowych oraz zasady działania służby ochrony zabytków. Do tych ustaw zalicza się 4 akty prawne:
– ustawę z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach (Dz. U. Nr 85, poz. 539 ze zm.);
– ustawę z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach (Dz. U. Z 1997 r. Nr 5, poz. 24 ze zm.);
– ustawę z dnia 15 lutego 1962 r. o ochronie dóbr kultury (Dz. U. Z 1999 r., Nr 48, poz. 1150 ze zm.);
– ustawę z dnia 16 lipca 1987 r. o kinematografii (Dz. U. Nr 22, poz. 127 ze zm.).
Ponadto odrębne przepisy regulują działalność kulturalną prowadzoną przez kościelne osoby prawne (Ustawa z dnia 26 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, dz. cyt., rozdział 5- przepisy przejściowe i końcowe, art. 38).
Z dniem 1 stycznia 1999 r. w związku z reformą ustrojową państwa prowadzenie większości instytucji kultury stało się zadaniem własnym samorządu terytorialnego (Ustawa z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje administracji publicznej, art. 145. Dz.U. Nr 106, poz. 668 ze zm.). Samorządy 16 województw przejęły łącznie 170 instytucji kultury (Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 8 grudnia 1998 r. w sprawie wykazu instytucji kultury o charakterze regionalnym wpisanych do rejestrów prowadzonych przez wojewodów. Dz. U. Nr 148, poz. 971). Organy jednostek samorządu terytorialnego sprawują mecenat nad działalnością kulturalną. Prowadzenie działalności kulturalnej jest zadaniem własnym jednostek samorządowych o charakterze obowiązkowym. Samorząd określa również strategię rozwoju województwa, uwzględniającą szczególnie wspieranie rozwoju kultury oraz ochronę i racjonalne wykorzystanie dziedzictwa kulturowego (Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa, art. 11 ust. 2 pkt. 7. Dz. U. Z 2001 r. Nr 142, poz. 1590 ze zm.).
W związku z realizacją polityki rozwoju województwa samorządy mogą występować m.in. o wsparcie ze środków budżetu państwa (Tamże, art. 11 ust. 4 pkt 1).
Podstawowe znaczenie dla funkcjonowania i finansów instytucji kulturalnych ma również ustawa z dnia 26 października 1998 r. o finansach publicznych, regulująca zwłaszcza ogólne zasady działania podmiotów sektora finansów publicznych, do których zaliczają się również instytucje kultury (Ustawa z dnia 26 listopada 1998 r. o finasnach publicznych, art. 5 pkt 7. Dz. U. Z 2003 r. Nr 15, poz. 148). Ich przychody uzyskiwane w związku z prowadzoną przez nie działalnością statutową oraz pochodzące z innych źródeł są środkami publicznymi (Tamże, art. 3 ust. 1 pkt 4).