Warunki funkcjonowania i rozwoju instytucji kulturalnych
Instytucje kultury na pokrycie kosztów działalności statutowej mogą otrzymywać środki od osób fizycznych i prawnych oraz środki z innych źródeł, jak również dotacje budżetowe (Ustawa z dnia 25 października 1991 r. o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej, dz. cyt., rozdział 3- zasady gospodarki finansowej instytucji kultury, art. 32 ust 3).
Przed rokiem 1989 kultura w Polsce była głównie finansowana z kilku źródeł: środków budżetu państwa, funduszów przedsiębiorstw, jednostek spółdzielczych i innych zakładów pracy, funduszów związków zawodowych i organizacji społecznych oraz środków pieniężnych ludności (E. Żuber, Problemy finasowania działalności kulturalnej, wyd. KTSK-KONB, Koszalin 1983, s. 78). Ośrodkiem społecznej troski o kulturę, pozyskującym nowych form działania, inicjatyw i środków finansowych była również utworzona w 1987 r. Fundacja Kultury Polskiej (E. Żuber, Finansowanie kultury, wyd. KTS-K, KON-B, Koszalin 1990, s. 72). W obecnej rzeczywistości kultura jest dobrem konsumpcyjnym wyższego rzędu i podobnie jak inne dobra podlega prawom rynku.
System gospodarki rynkowej w Polsce spowodował ograniczenie finansowania kultury z budżetu państwa, co zaważyło na sytuacji instytucji kulturalnych. Instytucje kulturalne zmuszone zostały do większej zapobiegliwości i przedsiębiorczości, a przede wszystkim innych relacji z odbiorcami kultury (J. Damrosz (red.), Kultura polska w nowej sytuacji historycznej, IK, Warszawa 1998, s. 134). Oznaczało to konieczność poszukiwania bardziej racjonalnych form organizacji i metod zasilania kultury.
Próbę złagodzenia konsekwencji wynikających z radykalnych zmian systemu finansowania kultury stanowiło utworzenie Fundacji Kultury przejmującej środki ze zlikwidowanego w 1990 r. Funduszu Rozwoju Kultury (FRK) stanowiącego formę centralizacji systemu finansowania kultury. W wyniku likwidacji FRK, od roku 1991 proporcje między finansowaniem kultury na szczeblu centralnym, wojewódzkim i lokalnym gwałtownie zmalały: udział gmin w finansowaniu kultury gwałtownie wzrósł z 4% do 43%. Równocześnie udział administracji publicznej w tych wydatkach spadł z 33% do 21%, a udział środków szczebla wojewódzkiego z 63% do 36%. Zaznaczył się także wzrost roli, chociaż jeszcze skromnej sektora prywatnego w finansowaniu kultury, zwłaszcza w dziedzinie komercyjnej dystrybucji dóbr i usług kulturalnych (M. Chełmińska, Warunki rozwoju kultury na szczeblu lokalnym, IK, Warszawa 1993, s. 87-88). Zmalał natomiast poziom wydatków na kulturę z budżetu państwa. W 1989 r. było to 2% budżetu, który w kolejnych latach systematycznie malał i w roku 2000 osiągnął poziom 0,43%. Nieznaczny wzrost odnotowano w 2001 r.: poziom wydatków na kulturę z wymienionego źródła wynosił wówczas 0,52%. Tymczasem porozumienie zawarte z UNESCO nakłada na sygnatariuszy tego aktu obowiązek przeznaczania na kulturę minimum 1% budżetu danego kraju (E. Likowska, Kicz, szmira, pieniądz: rozmowa z Kazimierzem Kutzem, „Przegląd” 48/2000, s. 3).
W związku z wdrażaniem w Polsce w 1999 r. kolejnych reform ustrojowych, w tym nowego podziału administracyjnego kraju, większość instytucji kultury zostało przekazanych władzom samorządowym. Obciążenie samorządów terytorialnych utrzymaniem instytucji kultury i prowadzeniem działalności kulturalnej, spowodowało ograniczenie ich wydatków budżetowych na kulturę i regres różnych dziedzin działalności kulturalnej. Świadczył o tym 3% udział wydatków na kulturę w wydatkach budżetów samorządowych (Kultura w 1999 r., wyd. GUS, Warszawa 2000, s. XLVII).
Kryzys w dużym stopniu dotknął archiwa i biblioteki. Na archiwa ( w tym inwestycje infrastrukturalne) w 2009 r. z budżetu państwa zamiast planowanych 130 mln zł przeznaczono 101,5 mln zł, natomiast na liczbę 2,5 tys. bibliotek w Polsce przyznano 10 mln zł (28 mln zł w 2008 r.). Ogółem wydatki z budżetu państwa na kulturę w 2009 r. zostały zmniejszone w stosunku do zakładanego planu o 220 mln zł (B. Doraczyńska, Dziedzictwo bez pieniędzy, „Tygodnik Solidarność” 14/2009, s. 22-23).
Wobec powyższych problemów tematyka badawcza ekonomiki kultury koncentruje się przede wszystkim wokół zagadnień: kto z ekonomicznego punktu widzenia jest najwłaściwszym mecenasem kultury, jakie formy jej wspierania są najefektywniejsze oraz jaki sposób działalności kulturalnej najlepiej sprzyja optymalizacji na gruncie polskim. Kwestie te są przedmiotem badań Zakładu Ekonomiki Instytutu Kultury. Dyskusje ekonomistów wskazują na konieczność zróżnicowania źródeł finansowania kultury. Najwłaściwszym rozwiązaniem wydaje się być tzw. trzecia droga między państwem a rynkiem, czyli rozwijanie kultury w oparciu o niezależne od państwa organizacje non-profit. Stanowią je najczęściej fundacje, będące instytucjami prawnymi, pozwalającymi na realizację idei dobrowolnego przekazywania prywatnych dóbr, praw i zasobów na realizację celów społecznych (A. Wieczorek, Wybrane problemy ekonomii kultury u schyłku XX wieku, „Kultura Współczesna” 3-4/1998, s. 93-98). Są to najczęściej organizacje pośredniczące między władzą a instytucjami kultury, zabiegające o środki finansowe na działalność, gromadzące środki na dany cel i zajmujące się wytwarzaniem i dystrybucją usług.
W Polsce działają stowarzyszenia kulturalne wspierające kulturę i afiliowane przez UNESCO, dla przykładu, są to (Fundacje wspierające kulturę (pr. zbior.), wyd. CAK, Warszawa 1998, s. 47-53):
– Międzynarodowe Stowarzyszenie Teatrów dla Dzieci i Młodzieży (ASSISTEJ);
– Polska Sekcja Międzynarodowej Rady Organizatorów Festiwali Folkloru i Sztuki Ludowej (CIOFF);
– Polski Komitet Międzynarodowego Stowarzyszenia Wychowania przez Sztukę (INSEA);
– Polska Sekcja Międzynarodowej Organizacji Sztuki Ludowej (IOW);
– Międzynarodowe Stowarzyszenie Wychowania Muzycznego (ISME);
– Stowarzyszenie Polskiej Młodzieży Muzycznej („Jeunesses Musicales”).