Teoretyczne koncepcje rozwoju regionalnego
Kompleksowe podejście do rozwoju regionalnego prezentuje również teoria pozahandlowych zależności rozróżniająca trzy podstawowe składowe rozwoju regionalnego: innowację technologiczną, system organizacyjny produkcji oparty na sieci współpracy i elastycznej specjalizacji firm oraz koncentrację terytorialną producentów. Czynniki te współpracują ze sobą i mogą tworzyć układy wspierające przedsiębiorczość: jednak szczególny nacisk kładzie się na nieekonomiczne czynniki rozwoju, czyli pozahandlowe współzależności występujące pomiędzy podmiotami działalności gospodarczej. Są to formalne i nieformalne reguły życia społecznego, normy zachowania i zwyczaje koordynujące zachowanie sfery gospodarki regionu. Stanowią one kapitał społeczny pozaekonomicznych współzależności zdolny w znaczący sposób zwiększyć poziom inicjatywy i przedsiębiorczości oraz wesprzeć wzajemną kooperację. Zadaniem władz jest przede wszystkim wzmacnianie owego kapitału, w praktyce tworzenie sieci instytucji współpracujących w dziedzinie polityki regionalnej. Rezultatem tej współpracy jest wytworzenie ścisłych powiązań poszczególnych firm i koncernów w regionie oraz zwiększenie ich zaangażowania na rzecz rozwoju regionu i odpowiedzialności za lokalną społeczność czyli wywołanie lojalności względem wspólnoty regionalnej ( Tamże, s. 39-40).
W podobny sposób znaczenie pozaekonomicznych czynników rozwoju regionu traktują teorie odwołujące się do instytucjonalizmu, głoszące, że działania formalne i reguły prawne życia gospodarczego są zawsze zakotwiczone w otoczeniu społecznym, a wspólnie podzielane wartości i zwyczaje kulturowe kształtują świat organizacji ekonomicznych. Instytucje traktowane są jako reguły lub zasady gry ograniczające działania jednostki. Do znaczenia jednostki w życiu gospodarczym regionu odwołuje się teoria kapitału społecznego wprowadzonego do literatury naukowej w latach 80-tych XX wieku. Za punkt wyjścia tej teorii przyjmuje się stwierdzenie, że stosunki społeczne powstałe w wyniku wykorzystania indywidualnych zasobów jednostek nie muszą być postrzegane jedynie jako składniki struktury społecznej. Relacje pomiędzy jednostkami mogą być postrzegane również w kategoriach zasobów tworzących kapitał danego regionu. Stanowi on dobro publiczne dzięki któremu można skutecznie rozwiązywać problemy społeczne i regulować działania wspólnoty lokalnej, jak również rozwijać skutecznie działalność gospodarczą. Kapitał społeczny definiowany jest w tym przypadku jako stosunki władzy, normy i zaufanie społeczne. Teoria przywiązuje szczególną wagę do efektywnych norm życia społecznego. Niezwykle silnym zasobem społecznym jest altruistyczne przekonanie, że jednostki powinny zrezygnować z własnych korzyści i działać w interesie zbiorowości lokalnej. Reguła ta wzmacniana jest poprzez poparcie społecznej zbiorowości oraz status i prestiż jednostki w społeczeństwie. Należy jednak zwrócić uwagę, że efektywne normy tworzące kapitał społeczny ułatwiają pewne działania, ale ograniczają inne. Niektóre formy kapitału społecznego mogą tworzyć zaangażowanie na rzecz dobra społeczności lokalnej lecz ograniczać aktywność ekonomiczną. Z kolei inne formy w mniejszym stopniu tworzą działania wspólnoty obywatelskiej, są jednak dużym wsparciem dla rozwoju regionalnej przedsiębiorczości (Tamże, s. 40-42).
Współcześnie ekonomia regionalna w mniejszym stopniu zajmuje się tworzeniem nowych teorii rozwoju regionalnego, a próbuje bardziej optymalizować politykę regionalną stosując koncepcje ekonomiczne dostosowane do aktualnych warunków społeczno-gospodarczych. Głównym celem jest tworzenie strategii rozwoju regionalnego, bazującej na teoretycznych podstawach ekonomii rozwoju i zapewniającej optymalny rozwój regionalny. Jako przykład mogą posłużyć nowa teoria wzrostu oraz nowa geografia ekonomiczna, korzystające zarówno z doświadczeń modeli neoklasycznych jak i popytowych, będących podstawą endogenicznej koncepcji polityki rozwoju regionalnego (P. Churski, Rozwój regionalny w warunkach transformacji gospodarczej i integracji europejskiej. http:// www.staff.amu.edu.pl/~ chur/bibliografia/ROZWOJ REGIONALNY W WARUNKACH.pdf , s. 3).
Nowa teoria wzrostu opiera się na założeniu, że wielkość produkcji jest funkcją kapitału oraz aktualnego poziomu technologicznego. Poziom techniczny nie jest wielkością egzogeniczną, tak jak w teoriach neoklasycznych, ale tworzony jest poprzez duże nakłady przedsiębiorstw i władz, czyli ma charakter endogeniczny. Nowa teoria wzrostu postrzega szeroko funkcję kapitału jako kapitał fizyczny i ludzki, którego zaangażowanie w proces technologiczny nie prowadzi do obniżenia zysków. Rekompensacja kosztów następuje poprzez dodatkowe dochody pochodzące np. ze zwiększenia produkcji lub jej większej konkurencyjności. Rozwój regionalny warunkowany jest w tym przypadku przez kapitał ludzki dostarczający nowych idei. Szczególnie cenny jest rozwój kapitału ludzkiego, który następuje w wyniku nabywania wiedzy (knowledge), efektu uczenia się poprzez działanie (learning-by-doing) oraz procesu rozprzestrzeniania się wiedzy i umiejętności (knowledge spill-overs). Model wzrostu endogenicznego zwraca również uwagę na przepływy zewnętrzne handlu i kapitału. Handel związany jest z wymianą innowacji prowadzącą do adaptacji nowych technologii, zaś przepływ kapitału fizycznego i ludzkiego powoduje rozprzestrzenianie się wiedzy i umiejętności. Konsekwencje owych przepływów dla rozwoju regionalnego mogą być różne: wolny handel i wysoka technologia prowadzi do konwergencji rozwoju regionalnego. Z drugiej strony przemieszczanie się kapitału ludzkiego i fizycznego do bogatych obszarów powoduje dywergencję dochodów. Stąd regiony bogate stają się jeszcze silniejsze gospodarczo, natomiast regiony biedne jeszcze bardziej zapóźnione.