Teoretyczne koncepcje rozwoju regionalnego
Zróżnicowanie przestrzenne rozwoju gospodarczego staje się obecnie podstawowym problemem współczesnej gospodarki. Wyrównywanie dysproporcji rozwoju regionalnego stanowi główny cel polityki regionalnej- w zakresie redystrybucji środków finansowych, lecz także stymulowaniu rozwoju regionów opóźnionych gospodarczo, nawet kosztem wolniejszego tempa rozwoju regionów wysoko rozwiniętych. W praktyce podejmowane działania nie zawsze dają pozytywne efekty, co zmusza do poszukiwania nowego paradygmatu rozwoju gospodarczego.
Należy podkreślić, że nauki ekonomiczne rozróżniają pojęcia wzrostu i rozwoju gospodarczego, dotyczące m.in. gospodarki regionalnej. Wzrost gospodarczy związany jest ze wzrostem produktu przypadającego na jednego mieszkańca, postrzegany jako zmiana ilościowa. Rozwój gospodarczy jest natomiast pojęciem szerszym i oznacza podniesienie różnych aspektów poziomu życia człowieka, obejmuje zarówno zmiany ilościowe jak i jakościowe. Są one rozpatrywane w ujęciu procesowym lub celowym i prowadzą region poprzez proces fazowy od niższego poziomu rozwoju do wyższego. Występowanie wzajemnych zależności między wzrostem a rozwojem gospodarczym prowadzi do wniosku, że wzrost gospodarczy jest podstawowym warunkiem wystąpienia rozwoju gospodarczego, który z kolei kształtuje poziom i warunki życia mieszkańców regionu.
Teorie i koncepcje rozwoju regionalnego wywodzą się z ekonomii rozwoju gospodarczego, której głównym zadaniem jest poszukiwanie optymalnych dróg dojścia krajów zacofanych do poziomu rozwiniętej gospodarki rynkowej, tak aby kraje zacofane mogły przejść wymieniony proces szybko i przy udziale mniejszych kosztów społecznych, pomimo że różnią się one zarówno wielkością jak i jakością zasobów ludzkich i materialnych.
Przegląd najważniejszych koncepcji rozwoju regionalnego rozpoczyna teoria bazy ekonomicznej. Podstawowym założeniem tej teorii jest oparcie rozwoju regionalnego na działalności eksportowej. Zewnętrzny popyt na towary i usługi wytwarzane w danym regionie jest w myśl teorii bazy ekonomicznej najważniejszym elementem stymulującym wzrost gospodarczy. Bazę ekonomiczną regionu stanowią firmy i sektory gospodarcze wytwarzające produkty eksportowe. Działania podejmowane przez władze publiczne polegają przede wszystkim na przyciąganiu do regionu inwestorów produkujących na eksport. Za najbardziej korzystne uznaje się gałęzie przemysłu oparte na nowoczesnych technologiach oraz usługi wspierające zmiany technologiczne i producentów wysoko konkurencyjnych. Oprócz tego teoria bazy ekonomicznej zachęca do poszukiwania przedsiębiorstw, mogących korzystnie wpływać na dalszy rozwój regionu. Oznacza to przyciąganie inwestorów z branży, która jest już mocną stroną gospodarki regionalnej, ale również zachęcanie do inwestowania przedstawicieli nowych sektorów produkcyjnych. Poszukiwanie nowych inwestorów jest istotne głównie wówczas, kiedy następuje przypadek wycofania się inwestora z dominującej w regionie branży. Teoria zaleca też wspieranie małych i średnich firm regionalnych, pozostających niekiedy poza wyznaczonymi arbitralnie granicami bazy ekonomicznej. Stwarza to zagrożenie zachwiania endogenicznego rozwoju regionu, opartego na wewnętrznym potencjale wzrostu (T. G. Grosse, Przegląd koncepcji teoretycznych rozwoju regionalnego, dz. cyt., s.27).
Wiele teorii rozwoju regionalnego za podstawę pomyślności ekonomicznej uznaje wiedzę i rozwój technologiczny. Motorem rozwoju regionu jest nieustanna innowacja i umiejętność adaptacji do nowych uwarunkowań rynkowych. Służyć temu mają wszelkie działania prowadzące do rozwoju badań naukowych, doskonalenia kadr, współpracy administracji z instytucjami naukowymi, eksperckimi i doradczymi. Władze publiczne mogą tworzyć również instytucje pośredniczące, regionalne centra innowacyjności i parki naukowe, specjalizujące się w przekazywaniu i opracowywaniu nowych technologii na potrzeby przemysłu.
Model elastycznej produkcji sformułowany w latach 80-tych XX wieku postuluje system organizacji produkcji oparty na grupie małych i średnich firm, łatwo zmieniających produkcję i dostosowujących się do aktualnych warunków rynkowych, gustów konsumenckich i innowacji technologicznych. Jednocześnie istnieje grupa daleko wyspecjalizowanych producentów, znajdujących niszę rynkową w gospodarce globalnej, przez co mogą oni być konkurencyjni w swojej branży. System bazuje na kooperacji, której źródłem są wspólne wartości i relacje społeczne wynikające z wzajemnego zaufania. W ten sposób obniżane są koszty transakcyjne współpracy i podwyższana efektywność całej grupy producentów. Do teorii elastycznej produkcji nawiązuje teoria dystryktów przemysłowych, czyli wydzielonych obszarów produkcyjnych na których koncentrują się wyspecjalizowane zakłady przemysłowe. Całość gospodarki opiera się na małych i średnich przedsiębiorstwach lokalnego kapitału, natomiast większość decyzji ekonomicznych podejmowana jest w obrębie dystryktu. Współpracę podmiotów gospodarczych, tworzących sieć współpracy i konkurencji zakłada także teoria gron przemysłowych, czyli przedsiębiorstw i współpracujących z nimi instytucji naukowych, normalizacyjnych, stowarzyszeń handlowych, itp. Zbliżone stanowisko prezentuje też teoria aglomeracji elastycznej produkcji, gdzie centrum grona przemysłowego jest dominująca metropolia. Dzięki zbliżeniu przestrzennemu, koncentracji w gronach przemysłowych i wymianie informacji handlowych, technologicznych i organizacyjnych, korzystaniu ze wspólnych zasobów pracy instytucje te wzmagają konkurencję, będącą czynnikiem poprawy efektywności układów geograficznych. W przypadku teorii aglomeracji elastycznej produkcji przyjmowane są założenia, że rozwój gospodarczy zależy w większym stopniu od konkretnych instytucji ekonomicznych i norm społecznych występujących w regionie niż od anonimowych sił wolnego rynku W ten sposób obserwuje się odejście od założeń doktryny neoliberalnej pomijającej uwarunkowania instytucjonalne i kulturowe, a koncentrującej się na czynnikach produkcji i swobodnej grze rynkowej (Tamże, s. 31-38).