Modele gospodarowania infrastrukturą obiektów kultury w Unii Europejskiej

(strona:  1  2 )

Za istotny należy uznać paragraf 4 Artykułu 151, który mówi: „Wspólnota uwzględnia aspekty kulturalne w swoim działaniu na podstawie innych postanowień niniejszego Traktatu, zwłaszcza w celu poszanowania i popierania różnorodności jej kultur”. Widać, więc, że poza aspektem prawnym, ekonomicznym i politycznym, kulturowy wymiar integracji został uznany za równie ważny.

<>Traktat z Maastricht uznał, więc (na najwyższym, z punktu widzenia hierarchii europejskich aktów prawnych, poziomie) wagę kultury i określił kompetencje Wspólnoty w tej dziedzinie, będąc jednocześnie świadectwem stopniowego narastania u twórców i głównych aktorów polityk europejskich świadomości znaczenia kultury w procesie integracji europejskiej. Kompetencje Unii są jednak uzależnione od decyzji państw narodowych i nie anulują ich uprawnień do prowadzenia własnej polityki i działalności kulturalnej, zarówno w wymiarze wewnętrznym jak i międzynarodowym, a jedynie pozwalają te działania wspierać i nadawać im jeśli to jest korzystne i konieczne, europejski charakter i wymiar (K. Sobotka, Kulturowy wymiar integracji europejskiej, dz. cyt., s. 157).

Artykuł 251 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską ( poprzedni art. 189 B), precyzuje natomiast procedurę wspólnych decyzji, istotnych dla działań państw członkowskich UE m.in. w sferze kultury. Stanowi ona centralną procedurę legislacyjną wspólnotowego systemu decyzyjnego. Procedura ta polega na dojściu do zgody Parlamentu Europejskiego i Rady w celu zamknięcia procesu legislacyjnego. Przewiduje rzeczywisty podział władzy legislacyjnej między Parlamentem i Radą Unii Europejskiej.

Metoda ta stosuje się do ustawodawstwa obejmującego szeroki wachlarz sektorów takich jak np. rynek wewnętrzny, swobodny przepływ pracowników, edukacja, kultura itp., w odniesieniu do których Rada stanowi większością kwalifikowaną.

Konstytucja przewiduje umocnienie uprawnień Parlamentu jako współlegislatora poprzez rozszerzenie procedury współdecyzji na dziedziny, w których nie działa jeszcze wspólnie z Radą, jak polityka rolna, polityka w dziedzinie badań i rozwoju regionalnego oraz społecznego Unii („Fundusze Strukturalne”) (http://www.europarl.europa.eu/parliament/expert/staticDisplay.do?id=55&pageRank=2&language=PL , 01.12.2009).

Dla przyczynienia się do realizacji celów w sferze kultury wytyczonych w art. 151 Rada Europy:
- podejmuje działania zachęcające, z wyłączeniem jakiegokolwiek harmonizowania postanowień prawodawczych i normatywnych Państw –Członków, stanowiąc zgodnie z procedurą przewidzianą w art. 251 i po skonsultowaniu się z Komitetem Regionów. Rada stanowi jednomyślnie w toku całej procedury przewidzianej w art. 251;
- wydaje zalecenia, stanowiąc jednomyślnie na wniosek Komisji (S.A. Bąk, Działania Unii Europejskiej na rzecz kultury i turystyki kulturowej, CD i I Diffin, Warszawa 2007, s. 85).

Początkowo polityki kulturalne w poszczególnych krajach miały charakter wewnątrzpaństwowy. Obecnie, gdy kultura i rozwój regionalny są funkcjami harmonijnego współdziałania nie tylko w społecznościach lokalnych, lecz stanowią narzędzie dialogu pomiędzy cywilizacjami i narodami, polityki kulturalne również wykroczyły poza zakres własnych państw i przybrały charakter międzynarodowy. Szczególnie zauważa się to w kwestii ochrony i promocji różnorodności kultury narodów we wszystkich aspektach, oparte na instrumentach ustanowionych przez UNESCO (Bureau of Public Information UNESCO, Cultural Policies, http://www.unesco.org/bpi/pdf/memobpi47_culturalpolicies_en.pdf , 01.06.2010).

Największym wspólnotowym programem wspierającym kulturę europejską jest program Kultura 2000. Kwota przeznaczona na jego realizację, zwłaszcza finansowanie projektów dotyczących działań innowacyjnych oraz eksperymentalnych w zakresie kultury wyniosła 167 mln euro (A. Etmanowicz, „Program „Kultura 2000”, „Wspólnoty Europejskie” 7-8/2001, s. 61). Rok 2004 w realizacji projektu zaznaczył się przyznaniem największej liczby grantów na rozwój dziedzictwa kulturowego, w tym materialnej infrastruktury kulturalnej: archiwów, bibliotek, krajobrazów kulturowych itp (A. Etmanowicz, J. Sanetra-Szeliga, Kultura w programach i funduszach Unii Europejskiej, wyd. Punkt Kontaktowy ds. Kultury MK, Warszawa 2003, s. 9).

Modele gospodarowania infrastrukturą kulturalną w krajach Unii Europejskiej są uzależnione od prowadzonej polityki rozwoju kulturalnego przyjętej przez poszczególne rządy oraz zakres partycypacji państwa w finansowaniu kultury. Literatura wyróżnia podstawowe typy organizacji i finansowania kultury ze środków publicznych w krajach UE (K. Kietlińska, Finansowanie kultury. Dylematy teorii i praktyki, dz. cyt., s. 114, patrz także: J. Żywicki, Finansowanie kultury w krajach Europy Zachodniej a model finansowania kultury w Polsce, „Bibliotekarz Zachodniopomorski” 2-3/2002, s. 89-97):
– centralna organizacja i budżetowe finansowanie kultury;
– centralna organizacja i funduszowe finansowanie kultury;
– subcentralna organizacja za pośrednictwem specjalnie do tego celu powołanego gremium w postacie centralnej komisji, agencji, rady itp. oraz budżetowe finansowanie z możliwością wykorzystania środków pozabudżetowych;
– organizacja lokalna i finansowanie zdecentralizowane ze środków budżetów gmin, które mogą być uzupełniane środkami pozabudżetowymi oraz w dalszej kolejności z budżetu regionalnego i centralnego.

Pierwszy typ finansowania kultury aktualnie funkcjonuje we Francji, a w przeszłości dominował w krajach realnego socjalizmu. Charakteryzuje się on tym, że ministerstwo jako organ administracji państwowej decyduje o formach organizacji oraz kierunkach rozdysponowania środków, zarówno na szczeblu centralnym jak i terenowym. Formy organizacji i źródła finansowania są tutaj najbardziej jednoznacznie określone, a działające instytucje należą w przeważającej większości do sektora rządowego (K. Kietlińska, Finansowanie kultury..., dz. cyt., s. 114). Specyfiką modelu francuskiego jest umieszczenie polityki kulturalnej w Narodowych Planach Rozwoju, które określają, jakie zadania należą do władz centralnych, a jakie do samorządowych. Zakłada się również, że państwo pełni rolę służebną wobec narodu, tylko ono może zagwarantować rozwój kultury narodowej oraz kształtować tożsamość narodową i świadomość europejską. Mecenat prywatny w tym zakresie jest wyraźnie niewystarczający i zbyt słaby, ażeby sprostać takim kulturotwórczym zadaniom o ogólnonarodowym charakterze (B. Gierat-Bieroń, K. Kowalski (red.), Europejskie modele polityki kulturalnej, t. 1, UJ, Kraków 2005, s. 93-94).

W przypadku drugiego typu mamy do czynienia ze specjalnym funduszem, na którym są zgromadzone środki na kulturę. Pochodzą głównie z budżetu, z możliwością uzupełnienia środkami pozabudżetowymi. W celu zapewnienia prawidłowego rozdziału środków najczęściej zostaje powołana Rada Kultury. W jej skład wchodzą przedstawiciele środowisk twórczych i animatorów kultury. Z Radą Kultury współdziała organ administracji rządowej odpowiedzialny za kulturę. Rada Kultury ma głos doradczy. Instytucje upowszechniania kultury w tym systemie mogą być placówkami publicznymi, prywatnymi, jak i o charakterze mieszanym. Funduszowa metoda finansowania gwarantuje przede wszystkim środki na prowadzenie działalności bieżącej i rozwojowej kultury. Stosowana jest m.in. w Szwecji, Danii i Holandii (K. Kietlińska, Finansowanie kultury..., dz. cyt., s. 115).

Trzeci model organizacji i finansowania kultury charakteryzuje się tym, że finansowanie nie pochodzi bezpośrednio z budżetu, ale poprzez powołaną w tym celu autonomiczną , centralną komisję, agencję lub radę. Zadaniem tego organu jest gromadzenie środków z budżetu oraz poszukiwanie pozabudżetowych źródeł zasilania kultury i podejmowanie decyzji alokacji środków finansowych. Wymieniony organ jest zatem pośrednikiem pomiędzy budżetem a placówkami kultury, jej animatorami oraz artystami. Mamy tutaj do czynienia z dużą różnorodnością instytucji o odmiennym charakterze (publiczne, prywatne, mieszane). Ten model stosowany jest przede wszystkim w Wielkiej Brytanii, w której omawiane funkcje sprawuje Rada Kultury (Arts Council), której kompetencje przejmują w ramach decentralizacji władze regionalne (Tamże, s. 115).

Ostatni model finansowania kultury odnosi się do gospodarki o federacyjnym układzie organizacyjnym państwa (np. Niemcy). Model ten występuje pod dwoma postaciami o zróżnicowanym stopniu decentralizacji. W pierwszym przypadku kultura jest finansowana ze szczebla centralnego (federacja) i regionalnego. W drugim dominuje zdecentralizowany system finansowania. Środki pochodzą głównie z budżetów lokalnych, następnie ze źródeł pozabudżetowych, a w dalszej kolejności z budżetów regionalnych i budżetu centralnego. W obu przypadkach uzupełnieniem środków budżetowych są środki pochodzące spoza budżetu. Również w tych modelach występuje duża różnorodność form i źródeł finansowania (publiczne, prywatne, mieszane) (Tamże, s. 115).

W zaprezentowanych modelach (poza mieszanym) mamy do czynienia z całą gamą rozwiązań organizacyjnych i wielością źródeł finansowania. Zauważa się także tendencję do zwiększania kompetencji budżetów lokalnych w zakresie organizacji i finansowania kultury, czyli do decentralizacji. W UE państwo jest postrzegane jako organ zarządzający sferą kultury, będący gwarantem swobodnego dostępu do dóbr kultury oraz organem interweniującym w sferę rynkowego angażowania kultury. W warunkach gospodarki rynkowej państwo pojawia się w roli arbitra i zarazem interwenta, którego działania spotykają się ze społeczną akceptacją (S. Golinowska (red.), Komercjalizacja w kulturze. Szanse i zagrożenia. IK, Warszawa 1992, s. 157).

W praktyce państw UE np. Szwecji, Francji, Holandii, państwo występuje w roli opiekuna, dokonującego selekcji w imię wartości przyświecających programom prowadzonej polityki kulturalnej zatwierdzonej przez parlamenty. W systemach demokracji parlamentarnej krajów zachodnich, uczestnicy kultury jako elektorat najwyższej władzy państwowej, kontrolują kształt organizacji publicznych odpowiedzialnych za efekty polityki kulturalnej, a więc również za wprowadzanie mechanizmów gospodarowania dobrami kultury w tym infrastrukturą kulturalną. Interwencja mecenatu państwa w tej dziedzinie jest czynnikiem niezbędnym zarówno pod względem ekonomicznym jak i kulturalnym. W różnym czasie w gospodarkę rynkową krajów UE wprowadzone zostały prawne, organizacyjne i finansowe mechanizmy wspierające pozycję i rolę kultury i sztuki. Stanowią one części składowe programów społeczno-gospodarczego rozwoju tych krajów, formułowanych przez partie polityczne. Kultura i jej infrastruktura jest traktowana jako dobro publiczne i merytoryczne. Jej zaniedbanie przez podmioty sektora publicznego doprowadzić może do cywilizacyjnej degradacji kraju objawiającej się np. zanikiem czytelnictwa i wtórnym analfabetyzmem. Praktyka krajów zachodnich wskazuje, że finansowanie wszelkich dziedzin kultury, a więc również infrastruktury kulturalnej jest celowe, ponieważ wprowadzanie tu mechanizmów rynkowych opartych na prywatyzacji mogłoby spowodować masowe cofnięcie się dość elastycznego w tych krajach popytu i wystąpienia degradacji cywilizacyjnej (S. Golinowska (red.), Rynek w kulturze, dz. cyt., s. 112).

Współczesne państwa Europy Zachodniej często finansują działania w infrastrukturę obiektów kultury ze środków publicznych. Przykłady: francuski, niemiecki czy też brytyjski wskazują, że tam, gdzie chodzi o ochronę szczególnie cennych zabytków oraz infrastrukturę prestiżowych instytucji kultury, sektor publiczny poprzez finansowanie z budżetu państwowego lub lokalnych budżetów samorządowych – wspomaga działalność kulturalną nie mającą większych szans na powodzenie w warunkach mechanizmów rynkowych. Swoistym wariantem finansowania powyższych inwestycji jest finansowanie funduszowe, które w pewnym stopniu zapewnia wydatki na kulturę w warunkach trudności gospodarczych. Państwa ubogie, niezależnie od poglądów reprezentowanych przez rządzące partie polityczne nie mogą pozwolić sobie na pełnienie funkcji bezinteresownego mecenasa kultury (tzw. model opiekuńczy). Stąd pojawiły się w latach 90-tych próby stworzenia modelu pośredniego- pomiędzy mecenatem państwowym a całkowitym zaniechaniem działań ze strony państwa z równoczesnym pozostawieniem kultury podmiotom prywatnym (tzw. model rynkowy) ( Tamże, s. 113).

Trudność w stosowaniu modelu rynkowego w inwestowaniu w infrastrukturę kultury polega na tym, że nawet w bogatych państwach gospodarki rynkowej występuje swoista konkurencja ze strony instytucji charytatywnych lub edukacyjnych. Niełatwo stąd znaleźć sponsorów chętnych do wspierania działalności kulturalnej. Skuteczne wspieranie instytucji kultury wymaga bowiem dostatecznej liczby bogatych przedsiębiorstw wspomagających kulturę ze względów reklamowych oraz prestiżowych, stabilności społeczno-gospodarczej oraz rozwiązań systemowych tworzących motywację do ponoszenia ciężarów finansowych na cele kulturalne, np. odczuwalnych ulg finansowych w inwestycjach infrastrukturalnych (J. Żywicki, Finansowanie kultury w krajach Europy Zachodniej..., dz. cyt., s. 92).

Środki pochodzące z sektora prywatnego, powinny jedynie wspomagać działalność prowadzoną i finansowaną przez sektor publiczny. Wspieranie inwestycji w kulturze przez sektor prywatny zależy od dobrej woli ofiarodawców, przekazujących środki na cele przynoszące im materialne lub niematerialne korzyści (K. Kietlińska, Finansowanie kultury..., dz. cyt., s. 112).

Kultura zawsze zależna jest od polityki i systemu politycznego obowiązującego w danym kraju. Wszelkie programy dotyczące dziedzictwa kulturowego oparte są na polityce kulturalnej państwa. Są to przemyślane, ważne dla państwa działania. Sponsorzy w sferze kultury są zwłaszcza w krajach Europy Zachodniej dobrze motywowani systemem prawnym i podatkowym do lokowania swoich funduszy w inicjatywach kulturalnych, szczególnie upamiętniających ich imię (E. Orzechowski, Wokół zarządzania kulturą, edukacją i mediami, wyd. UJ Kraków 1999, s. 30).

Prawdziwe zajęcie się sprawami kultury przez władze państwowe, mimo iż zawsze występowało, datuje się w dzisiejszej skali na czasy stosunkowo niedawne – od drugiej wojny światowej. Od lat siedemdziesiątych XX wieku w wyniku kryzysu energetycznego i ekonomicznego środki przeznaczane na kulturę znacznie zmalały, co zmusiło państwa Europy Zachodniej do rewizji sposobu zaangażowania się w sprawy kultury. Dla państw o wysokiej tradycji kulturowej (Włochy, Francja) najważniejszym zadaniem jest troska o zachowanie dziedzictwa kulturowego, w innych państwach o stosunkowo nikłej tradycji, zadaniem jest stawianie na nowoczesność, tworzącą kulturowy wizerunek państwa (Irlandia, Norwegia). Niektóre z państw UE preferują tradycje wielokulturowości (Francja, Wielka Brytania), inne zaś stawiają na rozwój turystyki kulturowej (Hiszpania, Włochy). Przykładowo, w Hiszpanii duże pole do działania w sferze kultury pozostawia się autonomicznym wspólnotom czyli regionom, sprawującymi opiekę na rzemiosłem artystycznym, muzeami, bibliotekami, archiwami oraz zabytkami (B. Gierat-Bieroń (red.), Europejskie modele polityki kulturalnej, t. 2, UJ, Kraków 2006, s. 25-26). W podanych wyżej przykładach mogą występować dwa podstawowe modele relacji państwo-kultura (E. Orzechowski, Wokół zarządzania kulturą..., dz. cyt., s. 31-32):
– państwo daje subsydia, oczekując w zamian pewnych efektów w prowadzeniu działalności kulturalnej - w sferze infrastruktury subsydia stanowią formę generalnego stałego dofinansowania instytucji lub projektów lub finansowania początkowego stadium projektu;
-państwo lub jego agendy są nabywcą dzieł sztuki lub usług kulturalnych (np. Holandia).
W formule przyznawania subsydiów mogą występować zwolnienia instytucji kultury oraz sponsorów od podatków w działalności inwestycyjnej. Podstawowe systemy subwencjonalne to (Tamże, s. 33):
– model francuski – koordynacja, planowanie, określanie kierunku rozwoju przez Ministerstwo Kultury;
– model włoski – podział kompetencji na różne ministerstwa;
– model brytyjski – ciało pośredniczące (Arts Council).

Występować też może sytuacja, gdzie państwo jest bezpośrednim pracodawcą i samodzielnie prowadzi instytucje kultury (BBC- Wielka Brytania). Aby dokonać odsunięcia polityki od kultury w niektórych państwach (Wielka Brytania, Irlandia, Dania) powołane zostały organy pośredniczące, tzw. rady do spraw kultury. Instytucje te spełniają rolę buforową w trosce o decentralizację w sensie finansowo-organizacyjnym jako poszanowania dla lokalnych inicjatyw i wartości, również w sferze gospodarowania infrastrukturą kultury (Tamże, s. 33).

Podobny model funkcjonuje w Holandii, gdzie oprócz tego mocną pozycję posiadają sponsorzy kultury wspierający powyższe działania (np. Philips) (G. Hagoort, Przedsiębiorczość w kulturze, wyd. UJ Kraków 1997, s. 53). Z kolei przykład Niemiec przekonuje, że równie ważnym źródłem wspierania inwestycji kulturalnych (oprócz sponsorów i środków publicznych) są fundacje, zarządzane również przez władze komunalne, uniwersytety i kościoły (T. Leśniak (red.), Zarządzanie kulturą. Wybrane materiały seminarium dla menedżerów kultury, MCK Kraków marzec- kwiecień 1995, s. 36). Założenie fundacji użyteczności publicznej jest w Niemczech istotnym wkładem w dobro publiczne, ale stanowi również w sensie podatkowym interesującą opcję dla fundatora, głównie ze względu na otrzymywanie darowizny w postaci dotacji podnoszących kapitał fundacji, wnoszonych zarówno przy jej zakładaniu jak i w okresie późniejszym, wpłacanych przez fundatora i osoby trzecie. Ponadto fundacje cieszą się wysokim stopniem autonomii i wyposażeniem we własny majątek. Mogą stąd, szczególnie w sferze inwestycji w infrastrukturę kultury prowadzić długofalowe planowanie oraz eksperymentowanie i w tym kontekście są instytucjami niezależnymi, innowacyjnymi i twórczymi (Tamże, s. 39). Współcześnie bardzo znaczącą rolę w gospodarowaniu infrastrukturą obiektów kultury w UE mają Fundusze Strukturalne. Ilość środków przeznaczanych na kulturę w ramach Funduszy Strukturalnych zależy od zapisów w narodowych planach rozwoju a w konsekwencji w Postawach Wsparcia Wspólnoty dla danego kraju. Spośród wszystkich państw UE w latach 2000-2006 tylko Grecja i Portugalia stworzyły osobne programy operacyjne poświęcone kulturze w ramach narodowych planów rozwoju. W Grecji program skupia się na dwu priorytetach- ochronie i rozwoju dziedzictwa kulturowego oraz wspieraniu rozwoju współczesnej kultury Grecji. Pierwszy z priorytetów oferuje możliwość wspierania rozwoju muzeów oraz ochronę i promocję zabytków archeologicznych. Drugi zajmuje się głównie promocją dóbr i usług kultury oraz marketingiem rynku kultury. Ogółem koszt całkowity programu wynosi blisko 605 mln euro , z czego 414 300 000 Euro pochodzi z Funduszy Strukturalnych UE (A. Etmanowicz, J. Sanetra-Szeliga, Kultura w programach i funduszach Unii Europejskiej, dz. cyt., s. 109). W Portugalii w ramach programu operacyjnego realizowanego w latach 2000-2006 przewidziano wydatki na rozwój historycznego i kulturowego dziedzictwa kraju oraz na usprawnienie i polepszenie dostępu do dóbr i usług kultury. W ramach programu możliwe jest przeprowadzenie remontów, adaptacji infrastruktury na cele kulturalne, promocja kultury m.in. poprzez budowanie systemu informacyjnego na temat kultury z wykorzystaniem nowych technologii. Całkowity koszt realizacji programu wynosi 327 467 000 euro. Wsparcie ze strony UE wynosi 237 278 000 euro, tj. 72,5% (Tamże, s. 109-110).

Oprócz specjalnych programów operacyjnych poświęconych kulturze w Grecji i Portugalii stworzono programy dotyczące np. Społeczeństwa Informacyjnego, konkurencji oraz rozwoju regionalnemu i lokalnemu. W tych programach kultura pojawia się w powiązaniu z turystyką, edukacją i sportem jako kreator pozytywnego wizerunku regionu. Również w innych krajach UE takich jak: Włochy, Hiszpania, Francja, Wielka Brytania, dziedzictwo kulturowe postrzegane jest jako czynnik rozwoju regionalnego i dlatego też ma ono swoje miejsce w Regionalnych Programach Operacyjnych. Natomiast w innych państwach UE: Belgii, Danii, Szwecji, Holandii, Irlandii i Niemczech w bardzo małym stopniu przewidziano wydatkowanie Funduszy Strukturalnych na kulturę w latach 2000-2006, chociaż w programach operacyjnych, realizowanych w tych państwach – zwłaszcza Irlandii i Niemczech kultura ma swoje wyodrębnione działania.

Łączenie turystyki z infrastrukturą kultury pożądane w Polsce występuje powszechnie w krajach UE (W. Gaworecki, Turystyka, PWE Warszawa 2000, s. 205-206). Należy przy tym wskazać na szeroko stosowaną w tych krajach oraz w USA i Kanadzie koncepcję interpretacji dziedzictwa, wykorzystywanej w zarządzaniu i sterowaniu ruchem turystycznym. Zgodnie z wymienionym podejściem podstawowe cele i zadania stanowią (W. Alejziak, J. Biliński, Dziedzictwo kulturowe a nowe trendy w popycie i podaży turystycznej, „Problemy Turystyki i Hotelarstwa” 2/2003, s. 15-16):
- oparcie każdego miejsca na jego walorach historycznych i geograficznych;
- odniesienie interpretacji dziedzictwa do doświadczeń, wyobraźni i potrzeb gości;
- osobisty kontakt z gośćmi i przekazywanie informacji o dziedzictwie w uporządkowanej i atrakcyjnej formie;
- zachęcenie gości do czynnego udziału w zwiedzaniu miejsc historycznych (nie tylko bierne przyglądanie się);
- wykorzystanie interpretacji dziedzictwa do sterowania ruchem turystycznym;
- stosowanie znajomości tendencji rynkowych i wypełniania nisz rynkowych w strategii interpretacji dziedzictwa;
- zastosowanie interpretacji dziedzictwa do zwiększenia wydatków turystów;
- wzmożenie zainteresowania miejscowego biznesu i lokalnej przedsiębiorczości dziedzictwem kulturowym;
- strategia interpretacji dziedzictwa może być narzędziem trwałego i zrównoważonego rozwoju regionu.

Wśród krajów europejskich szczególnie wykorzystujących dziedzictwo kulturowe w procesie rozwoju turystyki, należy wskazać na następujące przykłady (W. Gaworecki, Turystyka, dz. cyt., s. 205-206): Niemcy – są krajem o największym natężeniu ruchu turystycznego przyjazdowego i biznesowego. Niemiecka propozycja 100 programów kulturalnych z myślą o przyjeżdżających spowodowała wysoki poziom organizacji turystyki kulturalnej po liberalizacji przepisów podróży na obszarze krajów członkowskich UE – głównie z myślą o cudzoziemcach. Przykładem organizowanych przedsięwzięć jest pobyt turystów w miastach o szczególnej atmosferze i architekturze, prestiżowe festiwale muzyczne (np. Bayreuth – festiwal wagnerowski), żegluga rzeczna po Renie połączona ze zwiedzaniem zabytków regionu. Aktywizacja kulturalna z myślą o turystyce dotyczy wielu miast niemieckich, z których na czoło wysuwa się Berlin jako kulturalna metropolia Niemiec. Oprócz tego bogatą ofertę kulturalną proponują inne ośrodki, jak: Hamburg, Drezno, Dusseldorf. Oferty kulturalne są wspólnym elementem promocji miast, przy czym motorem rozwoju turystyki kulturalnej w regionie są lokalne władze i sektor gospodarki turystycznej oraz prywatni sponsorzy (B. Kerski, Polityka kulturalna w lamusie, „Borussia” 18/19/1999, s. 143). W programach imprez kulturalnych powiązanych z ruchem turystycznym poczesne miejsce zajmowały jubileusze historycznych miast: 1000-lecie Poczdamu, 850-lecie Lubeki i 700-lecie Wurtenbergii. Także w Polsce obchody 1000-lecia Gdańska w 1997 roku były zaczynem turystyki kulturalnej w regionie. Hiszpania, Portugalia – doświadczenia Barcelony i Lizbony dowodzą, że impuls turystyczny (wystawa światowa w 1992 r. w Barcelonie i w 1998 r. w Lizbonie) nadany przez jedną imprezę o charakterze międzynarodowym utrzymują ruch turystyczny przez dłuższy czas. Francja – z myślą o przybywających do tego kraju w interesach stworzono w 1992 r. Europejski Klub Sztuki, który współpracuje z przedsiębiorstwami turystycznymi. Posiadający kartę tego klubu biznesmeni upoważnieni są do wolnego wstępu na organizowane imprezy kulturalne w całej Europie, podczas pełnienia obowiązków służbowych. Klub odgrywa rolę popularyzatora nowych środowisk kulturalnych. W ten sposób tworzy się nowa gałąź turystyki kulturalnej i kształtuje się typ klienta-turysty. Irlandia – kładzie szczególny nacisk na wykorzystanie zabytkowej infrastruktury kulturalnej. W tym celu powstała tam instytucja marketingowa Heritage Ireland, która wprowadza na rynek turystyczny obiekty i miejsca stanowiące wielowiekowe dziedzictwo kulturalne kraju. Holandia – związki miast regionalnych, między innymi dwudzielne miasta, np. Enschede/Hengelo, Arnhem/Nijmegen, Mastricht/Heerlen profilują się jako ośrodki kulturalne, wyciskające swoje piętno na infrastrukturze kulturalnej kraju (G. Haagort, Przedsiębiorczość w kulturze, dz. cyt., s. 75). Powstanie centrów kulturalnych w połączeniu ze wzrastającą samoświadomością kulturalną regionów (np. Prowincja Limburgia) prowadzi do sytuacji w której zastosowanie w regionalnej promocji kraju ma idea uzupełniającego się zarządzania państwa, regionów i miast. Instytucje kultury wyraźnie manifestują swoją działalność w Amsterdamie (Toneelgroep-teatr) oraz Utrechcie (Muziekcentrum Vredenburg) (Tamże, s. 55). Jak wynika z przedstawionej charakterystyki doświadczeń wybranych krajów, turystyka kulturalna ma stałe miejsce na współczesnym rynku świata i perspektywy dalszego rozwoju. Jej głównymi celami są (W. Gaworecki, Turystyka, dz. cyt., s. 84):
– wycieczki do miejsc o wartości artystycznej i kulturalnej;
– wizyty w muzeach i galeriach;
– uczestnictwo w spektaklach artystycznych i innych wydarzeniach kulturalnych.

Projekty z dziedziny infrastruktury kulturalnej realizowane w krajach UE w ramach Europejskich Funduszy Strukturalnych zakładają głównie odnowę i rewitalizację regionów, rozwój działalności kulturalnej, promocję regionu mającą zwiększyć zainteresowanie środowisk biznesowych oraz turystów. Wprowadzenie w życie założonych celów ma się odbywać poprzez rozwój sektora prywatnego w dziedzinie kultury, handlu i usług, a przez to stworzenie nowych miejsc pracy. Jako przykładowe projekty realizowane w wybranych krajach UE wypada wymienić (A. Etmanowicz, J. Sanetra-Szeliga, Kultura w programach i funduszach Unii Europejskiej, dz. cyt., s. 111-124):
– Temple Bar Dublin (Irlandia)- odnowa i rewitalizacja dzielnicy miasta i stworzenie kilku centrów kultury (Centrum Filmu Irlandzkiego, Centrum Fotograficznego, Muzycznego, Muzeum Wikingów, Centrum Kultury Dzieci, etc.). W ciągu czterech lat powstały tam 72 firmy, 1200 nowych miejsc pracy w sektorze kultury i usług, 150 osób przeszkolono w zakresie kultury i środowiska. Subwencja wspólnotowa wyniosła łącznie 47 mln ecu.
– Projekt Lochaber (Wielka Brytania)- zakładał wsparcie infrastruktury wsi i jej dziedzictwa kulturowego, poprawę środowiska naturalnego i rozwój infrastruktury turystycznej oraz powołanie do życia imprez o charakterze celtyckim w celu utrwalenia lokalnej historii. Zorganizowano siedem Festiwali Celtyckich, Celtyckie Weekendy, Celtyckie Grupy Teatralne dla dzieci, warsztaty, lekcje języka. Wsparcie finansowe ze strony programu LEADER wynosiło 295 000 euro.
– Galeria 37, Birningham (Wielka Brytania)- w czasie trwania projektu w dzielnicy Centenary Square utworzono unikatową wioskę namiotową, gdzie młodzi stażyści zdobywali wiedzę i umiejętności oraz tworzyli dzieła artystyczne pod kierunkiem znanych twórców. Projekt otrzymał wsparcie w ramach Europejskiego Funduszu Społecznego w wysokości 94 000 euro.
– Ti Chulainn (Wielka Brytania) – zakładał stworzenie Centrum Działalności Kulturalnej, promujące działalność kulturalną i artystyczną, propagującą tradycje środowiska regionu oraz turystykę kulturalną w Irlandii Północnej. Centrum otwarte w 1998 r. stanowi obecnie czynnik przyciągający turystów i daje namacalne korzyści ekonomiczne lokalnej społeczności. Ogólny koszt przedsięwzięcia wynosił 1,7 mln euro, z czego 0,8 mln euro pokryła subwencja unijna.
– The Lowry Centre (Wielka Brytania) – w ramach projektu zakładano powstanie w rejonie Salford centrum kulturalnego Lowry Centre. Celem powstania centrum jest przyciągnięcie około 700 tys. odwiedzających rocznie i stworzenie 6500 nowych miejsc pracy w drobnym handlu, turystyce i rekreacji. Oprócz budynku centrum projekt zakładał powstanie lokalnej infrastruktury komunikacyjnej i stacji uzdatniania wody. Wartość projektu wyniosła 12,2 mln euro.
– South Pembrokeschire (Wielka Brytania) – celem jest propagowanie lokalnej kultury regionu Walii, gdzie wytyczono pięć ścieżek tematycznych. W ramach projektu utworzono warsztaty wyrabiające tradycyjne meble, budynki oraz tradycyjne narzędzia rolnicze. Powstał coroczny festiwal prezentujący dzieła walijskie i język walijski. Welsch Tourist Board zorganizował kursy związane z turystyką. Subwencja unijna z programu LEADER wyniosła w latach 1994-1997 1,7 mln euro, co stanowiło 20% budżetu projektu.
– Cultural Industries Quarter (Wielka Brytania) – stworzenie w 1998 r. Dzielnicy Przemysłu Kulturalnego, przyciągającego inwestorów oraz gości i turystów. Infrastruktura kulturalna obejmuje takie obiekty jak Site Gallery, the Leadmill Meeting Centre, the Media Centre Showroom, the National Centre for Popular Music, Science Park, Audio-Visual Enterprise Centre, the Workstation i Yorkshire Artspace. Subwencja UE wyniosła 1,44 mln euro.
– Kinlochleven (Wielka Brytania) – w 200-letniej nieczynnej hucie szkła w Szkocji wybudowano infrastrukturę turystyczną, hotel, centrum górskie. Regeneracja obszaru przyczyniła się do stworzenia ok. 150 miejsc pracy. Całkowity koszt przedsięwzięcia to kwota 4 682 691 euro, subwencja UE: 2 148 117 euro. – Huty stali w Volklingen (Niemcy) – w wyniku likwidacji w 1986 r. produkcji żelaza i stali pozostała nieczynna infrastruktura przemysłowa, która została przekształcona na nieruchomość handlową, centrum technologii i handlu oraz centrum kulturalne i konferencyjne. Teren huty wpisany w 1994 r. przez UNESCO na listę dziedzictwa kulturowego ludzkości stanowi muzeum i żywym centrum miasta- w 1996 r. hutę odwiedziło 70 tys. turystów. Całkowity koszt przedsięwzięcia wyniósł: 33,3 mln DEM (marek niemieckich), subwencja unijna: 16,5 mln DEM.
– Nordbad, Drezno (Niemcy) – w 1989 r. powstał projekt odrestaurowania XIX-wiecznych łaźni i basenów oraz całą zabytkową dzielnicę Nordbad. Projekt realizowany był również przy udziale bezrobotnych. W wyniku jego realizacji Nordbad stal się centrum kultury i popularnym miejscem spotkań. Koszt projektu wyniósł 15,8 mln DEM, natomiast subwencja unijna z URBAN Pilot Projekt osiągnęła kwotę 6,65 mln DEM.
– Pamina – turystyka bez granic (Niemcy) – stworzenie jednolitego produktu turystycznego po obu stronach Renu w Rejonie Badenii, Alzacji i południowego Pallatynatu obejmował m.in. średniowieczny plac zabaw imitujący zamek. Celem przedsięwzięcia było ukazanie młodym turystom życia w epoce historycznej. Całkowity koszt inwestycji oszacowano na 145 000 DEM, natomiast wsparcie UE z Inicjatywy Wspólnotowej INTERREG wyniosło 73 900 DEM.
– Bremenhaven – rybne miasto (Niemcy)- główny element projektu „Fisching port showcase” stanowi stary port rybacki i odnowiony terminal przeładunkowy, gdzie zlokalizowano centrum edukacyjne związane z techniką i historią portu oraz biologią morza. Port jest również ośrodkiem wydarzeń kulturalnych, centrum konferencyjnym i hotelem. Dzięki realizacji projektu Bremenhaven jest corocznie odwiedzane przez około 8 mln osób. Koszt przedsięwzięcia zamknął się kwotą 23,8 mln DEM, a subwencja unijna to koszt 7,25 mln DEM.
– Zwalczanie wykluczenia społecznego w Kopenhadze (Dania) – od stworzenia Rolling Galery w 1989 r. kilkaset osób wzięło udział w projekcie, który zakładał edukację młodych bezrobotnych ludzi w zakresie informatyki, public relations, nauki języków. Umiejętności te przydały się m.in. przy zakupie w 1994 r. przez fundację Danish Submarine Foundation wycofanej z eksploatacji rosyjskiej łodzi podwodnej, która przez grupę młodych bezrobotnych została przekształcona w atrakcję turystyczną. Korzyści osiągnęło także miasto, dzięki turystom zwiedzającym łódź.
– Puzzle Project – Hultsfred (Szwecja) – jego istotą było stworzenie centrum muzycznego opartego na nowoczesnych technologiach informatycznych. Projekt ma także na celu wspieranie powstawania firm w sektorze muzycznym oraz udostępnienie edukacji muzycznej. Od rozpoczęcia projektu w 1997 działalność rozpoczęło już 10 firm, powstał też serwer oferujący internetowe metody komunikacji (m.in. transmisję internetową corocznego Hultsfred Rock Festiwal) oraz zaawansowaną bazę danych. Celem projektu jest także utworzenie w Hultsfred Centrum Badań i Rozwoju przemysłu muzycznego i imprez muzycznych w Szwecji. Koszt przedsięwzięcia przy wsparciu ze strony UE wyniósł 299 625 euro.
– Ryty naskalne na granicy Szwecji i Norwegii – cel projektu to uratowanie i zabezpieczenie przed działaniem środowiska ponad 75 000 rytów naskalnych w 5000 miejscach w regionach Bohuslan (Szwecja) i Ostfold (Norwegia). Chciano umożliwić zachowanie rytów dla przyszłych pokoleń, a także udostępnić je szerokiej publiczności. W ramach projektu realizowano pięć podstawowych zadań: edukację społeczeństwa poprzez książki, wystawy i internet, stworzenie sieci badawczej poświęconej społeczności epoki brązu, rozwój technik dokumentacji archeologicznej oraz metod konserwacji, stworzenie bazy internetowej związanej z rytami, dostępnej w Internecie. Ryty naskalne zostały wpisane na listę Światowego Dziedzictwa Kultury. W ramach programu Raphael ustanowiono współpracę z Włochami, Francją i Portugalią. Całkowity koszt przedsięwzięcia: 5 418 000 euro, w tym 638 000 euro subwencji unijnej (Raphael, INTERREG).
– Tradycje Lapończyków (Szwecja – stworzenie muzeum w Harjedalen, górskiej prowincji Jamtland, stało się główną atrakcją regionu i przyczyniło się do przedłużenia turystycznego sezonu. Na 1400 m2 stworzono imponujące świadectwo kultury i folkloru lapońskiego. Zbiory pokazano również w interaktywnym muzeum. Całkowity koszt projektu wyniósł 3 300 000 euro, 1 234 000 euro to dotacje UE.
– Odrodzenie szklanej wioski Nuutajarvi (Finlandia) – w 1995 r. w nierentownej i zagrożonej upadkiem fabryce szkła dzięki pomocy unijnej powstał teren sklepowy i warsztatowy dla przedsiębiorstw artystycznych i rzemieślniczych produkujących szkło artystyczne. Dodatkowo powstał bufet i 20 miejsc noclegowych. Dzięki popytowi na wyroby artystyczne Nuutajarvi odwiedzało rocznie ponad 1000 tys. turystów. Projekt kosztował 2 906 540 FIM, subwencja unijna: 680 000 FIM.
– Bizony na skale – jaskinie w Altamira (Hiszpania) – w ramach projektu chciano zaspokoić popyt na alternatywne rodzaje turystyki poprzez stworzenie atrakcyjnego muzeum usytuowanego w jaskiniach. Dzięki realizacji projektu rozwiązano problem konserwacji i zagrożeń związanych z ryzykiem zniszczenia jaskiń, utworzono także stałą wystawę przedstawiającą prehistoryczną kulturę. Projekt otrzymał wsparcie z ERDF w wysokości 1 449 mln peset, przy całkowitej wartości przedsięwzięcia 2 415 mln peset.
– Transhumancia – pasterstwo bez granic – w rejonie Rioja (Hiszpania) odtworzono XII-wieczną przędzalnię, stare ścieżki pasterskie oznaczono odpowiednimi szlakami. Ponadregionalny projekt realizowano w rejonach Rioja oraz Abruzia (Włochy) i w Rumunii, jego celem było powstanie nowej formuły turystycznej. We współpracy z Francją i Portugalią przygotowano też projekt europejskiej trasy pasterskiej. Koszt inwestycji wyniósł ogółem 457 731 euro, z czego 220 529 euro stanowiła subwencja UE (ERDF i INTERREG) oraz dotacja z Phare w wysokości 47 618 euro.
– Projekt przedstawienia „Bernadette z Nevers” (Francja) – projekt polega na zorganizowaniu plenerowego przedstawienia ukazującego życie św. Bernadetty Soubirous. W czasie pierwszego roku trwania projektu przewidziano około 18 przedstawień, gromadzących łącznie 50 000 widzów. W zakresie infrastruktury ważnym elementem są prace inwestycyjne z zakresu robót ziemnych, budowy dróg dojazdowych, oświetlenia, konstrukcji trybun i pomieszczeń służących organizacji spektakli. Projekt przyczynia się do stworzenia wizerunku miasta Nevers (departament Dolnej Loary), rozwoju turystyki i hotelarstwa w regionie. Dotacja na realizację projektu z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego zamyka się w kwocie 800 000 franków.

Przedstawione projekty stanowią pozytywny przykład wykorzystania infrastruktury kulturalnej dla rozwoju regionalnego. W procesie integracji europejskiej kultura przyczynia się do określenia tożsamości człowieka i rozwoju jego wartości duchowych ( D. Caplowic, Does Europe Need National Cultures? „Dialogue & Universalism”, vol. 10, Issue 5-6/2000, s. 69). Kultura poprzez swoje wymogi wpływa ponadto na charakter władzy sprawowanej w danym państwie (K. Singh, Conrad, Naipaul and Achebe: Literary imperatives and Cultural Impediments, w: R. Lumsden (ed.), Institutions In Cultures: Theory and Practice. Based upon the Temasek Symposium, Held In Singapoure from 19 to 20 June 1991. Amsterdam 1991, s. 288).

Oprócz wymiernych korzyści ekonomicznych, jak wpływy z turystyki oraz tworzenie miejsc pracy, wdrażanie modeli gospodarowania infrastrukturą obiektów kultury i w ich ramach realizacja projektów inwestycyjnych przyczynia się również do nawyku uczestnictwa w kulturze wśród lokalnej społeczności poprzez ułatwienie dostępu do dóbr kultury regionalnej. Sprawowana jest także opieka nad dorobkiem przeszłości i wspomagana współczesna twórczość artystyczna. Są to z pewnością podstawowe wytyczne programów kulturalnych w krajach Unii Europejskiej ( J. Żywicki, Finansowanie kultury w krajach Europy Zachodniej..., dz. cyt., s. 96).
(strona:  1  2 )